Revista divulgativa sobre cultura vasca

Archivo de 25/07/08

Intxixu

In Leyendas y mitología on Julio 25, 2008 at 9:20 pm

El personaje de Intxixu, como tantos otros muchos de la mitología vasca es un personaje en el que distintos mitos se superponen y existen distintas versiones dependiendo de su localización.

Localización: Oiartzun y Ataun (Guipuzcoa)

Versiones:

  • Intxixu, el brujo: En Ataun se cuenta que este personaje mitológico no es más que un sorgin macho, es decir, un hechicero. Hay que recordar que en la mayoría de casos las sorginak (brujas) tienden a ser de género femenino, pues a estas les correspondía tradicionalmente los oficios relacionados con la brujería, como el de las belagileak.
  • Intxixu, el genio zoomorfo: De acuerdo con lo que se cuenta en el pueblo de Oiartzun, un genio escurridizo habita las cuevas de Arditurri. Es extremadamente difícil verlo debido no solo a su timidez, sino también a su naturaleza salvaje. Se cuenta que una vez, un guarda de los montes de Oiartzun, encontró en una cueva uno de estos genios, saliendo de allí corriendo en dirección al ayuntamiento, no deteniendose ni un instante hasta que llegó a este para dar parte. Según su descripción el ser que se encontró en la caverna, se encontraba a mitad de camino entre un humano y una betizu (especie bovina pirenaica). Es considerado (como en el caso de otros muchos personajes mitológicos) responsable de la construcción de los monumentos megalíticos de la zona.

Etimología

En opinión de algunos el origen de este nombre bien podría encontrarse en la palabra castellana hechizo. En opinión de otros, Intxixu se asemeja a otros antropónimos como Ieltxu o Iratxo, de manera que podría ser también de origen euskerico y estar emparentado con los nombres de estos genios mitológicos.

Cultura popular:

Existe la costumbre, aun hoy en día, de decir que cuando un perro empieza a ladrar de noche sin explicación alguna o cuando se oyen ruidos sin que ningún animal ande suelto que Intxixu anda haciendo de las suyas. También se conoce la expresión “eres más malo que Intxixu” sobretodo dirigida a los niños pequeños que han hecho alguna travesura.

Literatura:

La confirmación de que la forma más conocida del personaje Intxixu es la del brujo o sorgin macho nos viene de mano de Juan Ignazio Uranga (1863-1934), escritor y dramaturgo guipuzcoano que en su obra Bakarrizketak (1908-1917), en concreto en el capítulo Sorgiñak publicado en Euskal-Erria en 1915 recogió lo siguiente:

“Oraiñ ere emen datoz intxisuak, sorgiñ zitalen aurrelariyak, pake maitiaren ondatzalle petralak, nere odolak irakiñaz zorne pikortuaz arri biurtzera, ta osasunaren zañariyak uztelduaz maxutatzera.”

(Traducción aproximada: “Ahora también vienen los intxixuak, los que vienen delante de las sorginak (brujas), los malditos destructores de la amada paz, hirviendo el pus granulado (¿?)convertirán en piedra mis sangres y pudriendo mis venas estropeando mi salud”)

Gracias a esta referencia literaria podemos concluir que a pesar de la versión zoomorfa de Oiartzun, es la del hechicero la que predomina en la mitología guipuzcoana.

Curiosidades:

En el año 2006 la caminata popular en favor del Euskera de nombre Kilometroak se celebró en Oiartzun, convirtiendose un amable y simpático Intxixu en la mascota del evento.

Bibliografia:

  • Diccionario de Mitología Vasca. José Miguel de Barandiarán.
  • Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa

Inoiz bidaliko ez ditudan e-postak

In General on Julio 25, 2008 at 6:37 pm
Harri tartean nabil, oinutsik. Eskumara dudan ibaia begiratu dut eta ondoren ezkerretara hedatzen den larrea. Oina beste harri baten gainean jarri dut, ez da leuna, ezta oso zakarra. Beste belauna tolestu eta oraingoan bai, harri zakar bat aurkitu dut, ez dirudi nire pisua jasan dezakeenik. Gainean jarri naiz eta hots bereziz hautsi egin da. Mina nabari dut, zauri bat, ez da beste munduko ezer baina hantxe zegoelaz ohartu ez naizen harri batean eseri naiz odolik dagoen begiratzeko.
 
Eskuaz garbitu dut oina, egia esan ez dakit zer den zakarragoa, nire oinpea ala harria. Zauria ebaki xume bat da, ez da hondarrik sartu, baina hazkurea dut. Berna tolesturik ibaia begiratu dut, on egingo lidake zauria bertan garbitzeak.  Ura ez da geza, itsasoa gertu dago eta gatzerrea ona omen da. Begirada altxa dut loiaz estailiriko harrietatik eta ibaian paratu dut. Ura oso gogoko ez dudan arren lainoturiko egun honetan mineria eragiten duen kolore dakar. Itsasoa dakarkit gogora. Harrien aurka indartsu berea dena galdatzen duen itsasoa. Oztopo dituen harresiak olatu bakar batekin gainditzeko gai den hori.

Baina ibaia ez dago arro. Lasai dago, ni ez bezala.

Begiak itxi ditut, betazalak erortzen uztean baztertu nahi ditudan pentsamendu guztietatik babestuko banintz bezalaxe. Aurkitu dudan iluntasunak nire barrena baretu du. Badakit berriro ere begiak irekitzean desagertuko dela baina oinetan ura nabari dut, itsasgora dago dirudienez. Poliki poliki begiak ireki ditut, ez da itsasgora, ibai lasaiaren urak arrotzen dituen dituen ipar-haizea baizik.

Alkandora urdina busti egin da, baina ez naiz kexu. Lagungarri izango zait haizea.

Bi eskuez hartu dut maindire zahar batez estalirik nire ondoan dagoen egurrezko txalupa. Oso arina ez bada ere harri labainkorrek eta maldan behera izateak erraztu egiten du prozesua. Atzetik bultzatu dut indarrez eta azkenengo aldiz. Uretan da txalupa eta bere zama, korronteak ibai ertzetik urruntzen duelarik.

Harrietan gora egin dut eta nire oinek belarraren uki leuna eskertu dute, ez dituzte harriak gogoko. Kotxerantz gerturantzen naizela instant batez txalupa begiratu dut, itsasorantz darrai, gorpua estaltzen zuen maindere zaharra atzerago gelditu den arren. Kotxera igo baino lehen ingurura begiratu dut. Aurkituko balute ere ezin ezagutuko luketela esanez lasaitu dut neure burua eta motorra piztu dut, azkenengo aldiz atzerantz begiratzeko keinua egin dudan bitartean.

Baina ez, oraingoan ez dut atzera begiratu ipar haizeak beste ertzera txalupa bultzatzen duen arren. Lasai naiz, aske naiz, nire ekintzetatik aske. Orain dela ordu batzuk gertatutakoak ez nau arduratzen ezta ziurrenink nire hatz markekin txalupan ahazturik utzi dudan eskalpeloa. Egin dut, lehen aldiz eta behingoagatik nire bizitzan egin dut. Ez dut gehiegi pentsatu egin dudanean egia esan, baina egin dut, nik nahi nuena egin dut lehenengoz.

Inoiz eduki dudan zamarik handiena gainetik kendu izanaren sentsazioa daukat ibaietik urruntzen naizen heinean. Lehioa igotzen dudan bitartean pentsamendu bat datorkit burura, hemendik aurrera nik nahi dudana egingo dut soilik…